Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü öğretim üyesi ve Moleküler Entomoloji Laboratuvarı (MOLEN) Direktörü Prof. Dr. Umut Toprak, Kanada’nın Saskatchewan eyaletine gerçekleştirdiği ziyaret kapsamında doktora yıllarının geçtiği bilimsel ortama yıllar sonra yeniden döndü.
Toprak, doktora eğitimini yürüttüğü Saskatchewan Üniversitesi ile Canada Department of Agriculture Research Laboratory’de, bilimsel kariyerinin şekillenmesinde önemli rol oynayan akademisyenler ve eski çalışma arkadaşlarıyla bir araya geldi. Ziyaret, yalnızca bir akademik temas değil; aynı zamanda bilimsel köklere yapılan anlamlı bir dönüş niteliği taşıdı.
Bu kapsamda Prof. Dr. Umut Toprak, doktora yıllarında birlikte çalıştığı ve bilimsel gelişiminde önemli izler bırakan araştırmacılarla yeniden buluştu. Böcek fizyolojisi ve moleküler entomoloji alanında önemli çalışmalara imza atan Prof. Dr. Dwayne Hegedus, Prof. Dr. Martin Erlandson ve Prof. Dr. Cedric Gillott ile gerçekleştirilen görüşmelerde, geçmişten bugüne bilimsel gelişmeler, değişen araştırma yaklaşımları ve yeni nesil biyoteknolojik uygulamalar üzerine kapsamlı değerlendirmeler yapıldı. Laboratuvar koridorlarında başlayan sohbetler, zaman zaman doktora yıllarına ait anılara, zaman zaman ise gelecekteki olası bilimsel iş birliklerine uzandı.
Ziyaretin en dikkat çekici anlarından biri ise Prof. Dr. Toprak’ın doktora yıllarında aktif olarak kullandığı laboratuvar ekipmanlarıyla yeniden karşılaşması oldu. Yaklaşık yirmi yıl önce böcek orta bağırsağı, peritrofik matriks ve sindirim fizyolojisi üzerine yürütülen araştırmalarda kullanılan bazı cihazların hâlâ laboratuvarda bulunması, bilimsel sürekliliğin ilginç bir örneğini ortaya koydu.
Özellikle eski bir Carver hidrolik pres sistemi, ziyaret sırasında geçmiş ile bugün arasında sembolik bir köprüye dönüştü. Prof. Dr. Toprak’ın doktora yıllarında çeşitli yaratıcı modifikasyonlarla adapte ederek kullandığı bu sistem, yalnızca teknik bir ekipman değil, aynı zamanda önemli bir bilimsel keşfin de parçasıydı. Nitekim bu mütevazı düzenek kullanılarak, böceklerde ilk kez kitin deasetilaz (chitin deacetylase, CDA) aktivitesi ortaya konmuş; böcek orta bağırsağı ve peritrofik matriks biyolojisine ilişkin önemli bulgular elde edilmişti. Günümüz standartlarına göre oldukça mütevazı görünen bu sistem, o dönemde özgün bilimsel soruların yanıtlandığı araştırmaların merkezinde yer aldı.
Prof. Dr. Umut Toprak, ziyaret sırasında yaşadığı duyguyu şu sözlerle ifade etti:
“Bugün laboratuvarlarda milyon dolarlık cihazlar bulunabiliyor. Ancak bilim çoğu zaman büyük bütçelerden değil, doğru sorulardan doğuyor. Doktora yıllarımda bazı kritik deneyleri oldukça sınırlı imkânlarla gerçekleştirmiştik. Hatta böceklerde kitin deasetilaz aktivitesini ilk kez gösterdiğimiz deneysel yaklaşımın merkezinde bugün yeniden gördüğüm bu eski sistem vardı. O cihazı yıllar sonra aynı yerde görmek insana şunu hatırlatıyor: Bilimde asıl belirleyici olan ekipmanın maliyeti değil, merak, sabır ve yaratıcı düşünme becerisidir.”
Ziyaret yalnızca laboratuvarların yeniden görülmesinden ibaret değildi. Yıllar boyunca kurulan bilimsel dostlukların yeniden canlanması, doktora yıllarının paylaşılması ve ortak bilimsel hafızanın tazelenmesi, bu buluşmayı daha da anlamlı hâle getirdi. Özellikle doktora danışmanları ve eski meslektaşlarla yıllar sonra yeniden bir araya gelmek, bilimsel yolculukların çoğu zaman yalnızca makaleler ve projelerle değil, insanlar, ortak anılar ve değerlerle şekillendiğini bir kez daha gösterdi.
