Aziz Sancar Türkiye’de Kalsa Nobel Alabilir miydi?
Yıl 1976. Teksas’ta doktora yapan Aziz Sancar, askerlik için Türkiye’ye gelir. Diyarbakır’da bir kimya bölüm başkanına, memlekete yerleşip araştırmalarını burada sürdürmek isterse ne çalışabileceğini sorar. Yıllar sonra anlattığına göre, bölüm başkanının aklında karaciğer fonksiyon testleri vardır. “Onları öğren gel yaparsın,” der.
Hastanenin o testlere ihtiyacı vardır elbette. Diyelim ki Sancar memlekete temelli döndü. Bölüm başkanının önerdiği rutin karaciğer testlerini mi yapacak, DNA onarımı deneylerini sürdürebileceği bir laboratuvar mı bulacak? Pazartesi sabahı tezgâhın başına geçtiğinde hangi tüpün kapağını açacak?
2015’te Aziz Hoca, DNA onarımının nasıl işlediğini aydınlatan çalışmalarıyla Nobel Kimya Ödülü’nü alır. Memleket, deplasmanda uzatmalarda gelen golle kupa kaldırmış gibi sevinir. Sancar, Stockholm’de Anadolu Ajansı’na “Türk halkının bu kadar sevineceğini bilseydim bu ödülü 20 yıl önce alırdım” der.
Bir gecede Aziz Hoca hepimizin amcası olur. Sabah kuşağı programlarında Aziz Sancar’ın Mardin günleri anlatılır. Dün kira artışlarını yorumlayan daimî konuk nükleotid eksizyon onarımının mekanizmasını tane tane anlatır, reklamlardan sonra da burçlara geçer.
Aziz Hoca’ya Türkiye’de kalsaydı bu ödülü alıp alamayacağını sorarlar. Sancar nezaketle “Tabii ki alırdım” der. Kendisini bu ödüle hazırlayanın Türkiye olduğunu hatırlatır. O cevapta vefa da var, babalık da. Aklıma Diyarbakır’daki karaciğer testi geliyor. İyi yetiştirdiğimiz bir araştırmacıya kendi deneyini yapacağı tezgâhı da açabiliyor muyuz?
Üçüncü gün
Sancar, 1981’de ABD’de öğretim üyeliği için elliye yakın üniversiteye başvurdu. Kendi anlatımıyla hepsinden ret aldı. Bazılarından cevap bile gelmedi.
Sonra telefon çaldı. Arayan, Chapel Hill’de Biyokimya Bölüm Başkanı Mary Ellen Jones’tu. Üniversite Aziz ve Gwen Sancar’a kadro teklif etti. Sancar, Yale’deki DNA onarımı çalışmasını yarıda bırakmamak için bir yıl istedi. Jones beklemeyi kabul etti. O sırada fotoliyaz üzerine hazırladıkları proje de destek aldı. Chapel Hill’e vardıklarında cihazların çoğu hazırdı. Üç gün sonra deneylere başladılar.
İklimi kurmaya bazen bir kişinin kararı yetiyor. Bozmaya da.
Üç gün.
Bizim buralarda bazen üçüncü gün, üçüncü proformayı kimden isteyeceğimizi konuşuyoruz. Bir hafta sonra üç ayrı teklif tamam. En ucuzu bulunuyor. Şanslıysan kutular üçüncü haftada geliyor. Üç ayı bulduğu da oluyor. Alt tarafı iki kutu Petri kabı, dersin.
Malzeme gecikince yazışma dosyası kabarıyor. Deney gecikince araştırmacının performans dosyası açılıyor diyeceğim. Öyle bir şey de yok.
Kullandığın kabın yüzeyi deneyin sonucunu etkiliyor. Dosyadaki satırda “Petri kabı” yazıyor. “Petri kabı Petri kabıdır, hocam.” Gidip o iki kutuyu kendi proje bütçenden, deneyin gerektirdiği kalitede alırsan bu kez “Hocam, niye kafanıza göre alım yaptınız?” diye soruyorlar.
10 bin liralık alım. Cevap milyonluk ihale ciddiyetiyle geliyor. Mesele ilkeymiş. Tutar yüz binlere çıksa da önemli değilmiş. Müthiş etkilendim.
Evet, üç fiyatı kuruşuna kadar karşılaştırıyoruz. Peki üç haftanın ya da üç ayın maliyeti hangi sütunda?
Laboratuvarı su basarsa paspası elime alırım. Ampulü de değiştiririm. Yer kurur, ışık yanar, tezgâha dönersin.
İnsan paspastan yorulmaz. İnsan insandan yorulur.
“Hocam, bu deneyde bir kontrol eksik,” diyorsun. Beş dakika sonra kontrol grubundan haber yok, herkes cümleyi hangi tonda kurduğunu konuşuyor. Çıkışta bir meslektaş omzuna dokunuyor. “Hocam, aslında ben de size hak veriyorum.”
Keşke içeride söyleseydiniz. Koridorun akustiği insanı birdenbire ne kadar cesur yapıyor.
Makas bizim koridorda
Genç Sancar’ın dosyasını hayalî bir bölüm kurulunda dolaştıralım. Yıllardır bir projesi, yayını, ürünü olmayan bir hocamız sözü alıyor. Önce Türkiye’nin bilimde nereye gitmesi gerektiğini anlatıyor. “Bu hipotezi hangi deneyle sınayacağız?” diye sorulunca dünya biliminin nereye gitmesi gerektiğini de öğreniyoruz. Dünyayı Kurtaran Adam aklıma geliyor. Filmin süresi belli hiç değilse.
Kurul üyelerinden biri işini başkalarına bırakıyor. Bir başkası dosyayı açmadan üstündeki isme bakıp kararını veriyor. Bir diğeri “Onu da yaparım, bunu da” diyor. Kendinden önce o tezgâha emek vermiş insanlara saygı duymak ona ağır geliyor.
Tembel olana “Hiç değilse kimseye karışmıyor”, kibirliye “Hiç değilse iş yapıyor” deniyor. Niye bu iki “hiç değilse”den birine razı olmak zorundayız?
Sıra Sancar’a gelince kuruldan biri dosyayı kapatıyor. “Geç bakalım, şu biriken biyopsi örneklerini hazırla. DNA işine sonra bakarız.” Laboratuvar talebi bir sonraki toplantıya kalıyor.
Hayalî proje panelinde Sancar, DNA onarımı deneylerine başlamak için küçük bir bütçe istiyor. Masadaki büyük proje karaciğerde DNA hasarını ölçecek. Ekipte az önce dünya bilimine yön veren hocamız da var. Şaşılık ameliyatları yapan, kendi işinde iyi bir göz hastalıkları uzmanı. Yürütücü, Sancar’ın yerine onu yazmış. Karaciğer biyopsilerinden DNA’yı o izole edecek, hasarı da o ölçecek.
Karaciğer dokusuyla çalışmamış. Karaciğer biyopsisi yapmamış. Ömründe DNA izole etmemiş.
“Hocam, daha önce bir biyopsi örneğinden DNA izole ettiniz mi?”
“Yapabilirim.”
Büyük proje geçiyor. Teksas’tan gelen Sancar’ın küçük bütçesine onay çıkmıyor. Dosyasını koltuğunun altına alıp kalkıyor.
Çıkışta kuruldan bir hoca Sancar’a yetişip ona DNA onarımını anlatmaya koyuluyor. “DNA ekstraksiyonu bir metottan ibarettir, hocam.”
Allah’tan berbere diş çektirmedik. Gerçi adamın eli makasa alışık. “Kesici aletlerle deneyimli” diye dosyaya yazsak o proje de geçer. Berber de çıkışta diş hekimine azı dişinin nasıl çekileceğini anlatır. Paneli yöneten de fedakârlığı için teşekkür eder.
Rahmetli Oktay Sinanoğlu, Yıldız Teknik’te dahili hattan Ankara’yı bile arayamadığını anlatır. Bölüm Başkanı Hüseyin Afşar’dan bir telefon ister. Afşar, meslektaşına yardımcı olmak için kendi telefon hattından Sinanoğlu’nun odasına paralel hat çektirir. Afşar yerinde yokken bazen telefonu Sinanoğlu açar, şakayla “Sekreteriyim” der. Bir gün bölümden iki kişi odasındayken telefon çalar. “Bu ne?” diye sorarlar. “Ben de saf saf telefon dedim,” diye anlatır Sinanoğlu. Ertesi gün geldiğinde koridordaki telefon telini makasla kesilmiş bulur.
Makas bizim koridorda. Neyse ki Hüseyin Afşar da aynı koridorda. Meslektaşının ihtiyacını görüp elindeki imkânla çözüm buluyor.
Hep söylerim. Bir bölüm başkanı, bir akademisyenin günlük hayatını bazen rektörden daha fazla etkileyebilir. Bir araştırmacının laboratuvar talebi, sırf toplantıda itiraz etti ya da ‘gözünün üzerinde kaşın var’ diye bekletildiğinde, odadaki ötekiler de susmayı öğrenir. Bir sonraki toplantı gayet huzurlu geçer. Kontrol grubu hâlâ eksiktir. Aziz Sancar burada kalsaydı o da bu koridordan geçecekti.
Bölümün ihtiyacı
İbn Haldun’un asabiyet dediği dayanışma, insanları birlikte harekete geçirebiliyor. Bazen bir laboratuvarı ayağa kaldırıyor. Bazen de kadro ilanının başına toplananlar, şartları bir arkadaşlarının özgeçmişine göre yazıyor. Adı da “bölümün ihtiyacı”. Kurul değişiyor, bölümün ihtiyacı da değişiyor. Ne tesadüf, bu sefer yine birinin özgeçmişine uyuyor. Etiket değişiyor. Kumaş aynı top.
Sancar da 2021’de laboratuvar imkânından profesörlüğe kadar ölçünün liyakat olması gerektiğini söylemişti. Tanıdıkların çocukları için kendisine bile torpil telefonu geldiğini anlatmıştı. Birinin liyakate ne kadar inandığı, masaya kendi arkadaşının dosyası geldiğinde belli oluyor.
Yayın listesi kabarık bir hoca düşünün. Birkaç makalesini açıp o listenin nasıl uzadığına bakıyorsunuz. Fikir başkasının, deney başkasının, yazı başkasının. Hocamızın katkısı bir cümleye sığıyor. “Adımı koyun, yayınınız çıkar.” Bazen kararı verecek editör kendisi. Bazen tanıdığı bir editör dosyayı öne alıyor. Gelen yazmış, giden yazmış. Özgeçmişte makalenin künyesi var. O ismin listeye nasıl girdiği yazmıyor.
Başka bir dosyanın yazar listesinde de ekibin bir sonraki projesine kaynak ayıracak kurulda söz sahibi biri var. O zaman “Adımı koyun” demesine bile gerek kalmıyor.
Bir başka makale gönderilmek üzere. “Bizim arkadaşın adını da ekleyelim,” diyor biri. “Geçen sefer o bizi yazmıştı.” Adı eklenenin makaleden haberi bile yok. Proje hazırlanırken emeği yok. Deneyde yok, analizde yok, yazımda yok. Makale çıkınca adını görüyor. Bilet bile almadan amorti. Birbirlerine küçük kıyaklar geçiyorlar. Bedelini de işi yapanların emeğinden ödüyorlar.
YÖK yönergesi, katkısı olmayan birini yazar listesine eklemeye haksız yazarlık diyor. Almanya’da DFG, yetkisine giren vakalarda araştırmacıyı kendi fonlarına başvurmaktan sekiz yıla kadar men edebiliyor. Bizde bazen faaliyet raporuna bir yayın daha yazılıyor, duvara da bir plaket asılıyor.
Tuz kokuyor.
Dördüncü yılın sonunda
Sancar ve ekibi, insan hücrelerinde hasarlı DNA parçasının iki ucundan kesilip çıkarıldığını göstermek için yaklaşık beş yıl farklı deneyler denedi. Aradıkları parçayı 1991’de yakaladılar.
Ben en çok dördüncü yılın sonunu düşünüyorum. Aradığın sonuç hâlâ ortada yok. Genç araştırmacı kapıyı çalıyor. “Hocam, aklımda bir deney daha var.”
Gözü yayın sayısında olan bir kurul üyesinin cevabı hazır. “Dört yıldır tek bir Q1 çıkaramadın. Kadronu yakmayalım. Sen en iyisi bir derleme patlat da puanın dolsun.”
Kurul için pratik cevap. Faaliyet tablosuna bir satır eklenir. Aradığımız DNA parçasının neye benzediğini bir süre daha merak ederiz. Laboratuvarda insan bazen dört yılın sonunda ancak hangi soruyu sorması gerektiğini öğreniyor.
Yüzde ikiye girdin diyelim. Binde ikiye girsen ne olacak? “Sıradaki deneyin için neye ihtiyacın var?” diye soran yine çıkmıyor. İlk deneyini kuracak gencin beklediği soru da aynı.
Araştırmacıyı dinleyip gerektiğinde inisiyatif alan yöneticiler var. Yerinde bir karar bir deneyin aylarca beklemesini önleyebiliyor. İnsanın işini yapabilmesi niye böyle birine rastlamasına bağlı olsun?
Ar-Ge bir iklimdir. Düşenin hâlinden düşen anlar. Aylarca bir deneyi tutturamamış hoca, o gencin defterini açar. “Neyi denedin? Gel, bir bakalım.” Hâl sâridir. Merak da bulaşır, bezginlik de.
O bir yıl
“Fatih olmak kolaydır” diyecek olsam tarihçi dostlarım cümleyi bitirtmez. Haklılar. Onlar 29 Mayıs’ı anlatmadan önce hisarın nasıl yapıldığına, topların nerede döküldüğüne bakarlar. Benim de Nobel’den önceki yıllara merakım bundan. Chapel Hill’de işe başlamak üç gün sürmüş. Aranan cevabı bulmak beş yıl. O üç günü kısaltmak da o beş yıla sabretmek de üniversitenin işi.
Hakkâri’de, Tunceli’de, Kayseri’de, Ankara’da deneyini bir daha kuran insanı düşünüyorum. Bazen laboratuvarı kurarken deneyi de kuruyor. O işi başladığı yerde sonuna kadar götürebilmesi var ya, ben ona bakıyorum.
O hayalî bölümde on PCR cihazı var. “Süper akademik kadrolar” da yerli yerinde. Sancar hâlâ laboratuvar talebinin görüşüleceği toplantıyı bekliyor. Kel başa şimşir tarak.
Rahmetli Akif Kansu Hoca geliyor aklıma. Böceklerin babası, duayen hocamız. Adını bizim alanda herkes bilir. Örnek göstermek kolay. Hoca’nın adını ezberleyenler usulünü de öğrenseydi bu yazıya gerek kalmazdı.
Bence Aziz Sancar Türkiye’de kalsaydı o Nobel’i alamazdı. Aynı Aziz Sancar. Aynı merak, aynı inat, aynı emek. Chapel Hill’de o yılları DNA’nın nasıl onarıldığını anlamaya verdi. Bizim koridorda o yılların ne kadarı deneye kalırdı?
Bu iklimde daha nice Aziz, ilk deneyine sıra gelmeden harcanacak.
Sen Aziz Sancar’sın, ben Aziz Sancar’ım. Kapıyı çalıp “Hocam, aklımda bir deney daha var” diyen o genç de Aziz Sancar.
Bizde eksik olan Mary Ellen Jones, diyorum bazen. O kadar kapıdan dönmüş bir dosya bugün Türkiye’de masaya gelse kaç kişi o araştırmacıyı arardı? Bir de üstüne, elindeki deneyi bitirmesi için kaç kişi bir yıl beklerdi?
İki hikâyede de telefon vardı. Birinde Mary Ellen Jones ahizeyi kaldırdı, Nobel’e giden yolda bir kapı açıldı. Öbüründe Sinanoğlu’nun telefon kablosu makasla kesildi.
Sanırım soru cevabını buldu. Ben de suçluyu buldum. Telefon.
Hâl sâridir.
